Schoolplaten

Complete lijst van Nederlandse schoolplaten uitgeverijen:

 

Uitgever - A. Akkeringa

Uitgever - A. Huisman

Uitgever - A. Jongbloed

Uitgever - A.C.P. Nabbe

Uitgever - A.E. Kluwer

Uitgever - Abbott

Uitgever - Agteres

Uitgever - ANWB

Uitgever - Avros

Uitgever - B. de Meulder

Uitgever - B. Sluyterman

Uitgever - Blankwaardt & Schoonhoven

Uitgever - Bruynzeel potlodenfabriek

Uitgever - C. de Boer jr.

Uitgever - C.A. Westera

Uitgever - C.A.J. van Dishoeck

Uitgever - C.L. Brinkman

Uitgever - C.L. Langenhuysen

Uitgever - Callenbach

Uitgever - Cartografisch Instituut Bootsma

Uitgever - Cebeco

Uitgever - Champion

Uitgever - Coberco

Uitgever - D. Mijs

Uitgever - Daamen's Uitgeversmaatschappij

Uitgever - DAF

Uitgever - De Heilige Kleine Theresia

Uitgever - De Muinck & Co

Uitgever - De Nederlandse Vereniging tot Bescherming van Vogels

Uitgever - De Ruiter

Uitgever - Deutsches Hygiëne Museum

Uitgever - Dijkstra's uitgeverij

Uitgever - Droste Cacao- en Chocoladefabrieken

Uitgever - E. van der Vecht

Uitgever - E.J. Brill, C.H.E. Breijer

Uitgever - Econosto

Uitgever - Erven. J.J Tijl

Uitgever - Esso

Uitgever - Ford

Uitgever - G. Kolff en Co

Uitgever - Gebr. Ebert

Uitgever - Gebr. van der Post

Uitgever - Gütermann

Uitgever - H. de Vroede

Uitgever - H. ten Brink

Uitgever - H.G. van Alfen

Uitgever - Hebri

Uitgever - Imexporter

Uitgever - J. Ahrend & Zoon

Uitgever - J. Blokland

Uitgever - J. Brandt en Zoon, Proost en Brandt

Uitgever - J. Cremers

Uitgever - J. Muusses

Uitgever - J. Verhave

Uitgever - J. Vlieger

Uitgever - J.B. Wolters

Uitgever - J.H. Kok

Uitgever - J.L. Kruif

Uitgever - J.W. van Raven

Uitgever - Jac's Swildens

Uitgever - Jacob Dijkstra

Uitgever - Joh. Gerardts en Co

Uitgever - Joh. Ykema

Uitgever - Kemink & Zn.

Uitgever - Kinheim

Uitgever - Kleynenberg & Co.

Uitgever - KLM

Uitgever - Kok Educatief

Uitgever - Kon Ned. Z.H.R.M

Uitgever - L. de Fouw

Uitgever - L.M.J. Brock

Uitgever - Leybold-Heraeus

Uitgever - Luctor

Uitgever - Malmberg

Uitgever - Martinus Nijhoff

Uitgever - Ministerie van Defensie

Uitgever - Ministerie van Onderwijs, Staatsdrukkerij Nederland

Uitgever - N. Samsom

Uitgever - N. Veenstra

Uitgever - N.V. Koninklijke paketvaart - Maatschappij

Uitgever - Neerbosch

Uitgever - NMB

Uitgever - Ouwehand

Uitgever - P. Noordhoff

Uitgever - P. Out

Uitgever - Paters van de H. Geest

Uitgever - Philips

Uitgever - Philips Reclamehandel

Uitgever - Prodenta

Uitgever - R.J. Schierbeek

Uitgever - Redactiebureau "Zeeland" te Goes

Uitgever - Retel's Bureau voor Schoolinstallatie

Uitgever - Rijkspostspaarbank en Postgiro

Uitgever - Rossignol

Uitgever - Royal Rotterdam Lloyd

Uitgever - Scholtens en Zoon

Uitgever - Shell, Bataafse Petroleum Maatschappij

Uitgever - Smith's Fine Art Publishing

Uitgever - St. Gregoriushuis

Uitgever - St. Theresia

Uitgever - Stenvert & Zoon

Uitgever - Stichting School en Bedrijf

Uitgever - Stoom Choc- en Cacaofabriek Kwatta

Uitgever - Technisch Advies en Handelsbureau

Uitgever - Th.M. Beukers

Uitgever - Thieme, W.J. & Cie

Uitgever - Tjeenk Willink, H.D. & Zoon

Uitgever - Tor

Uitgever - Unilever

Uitgever - VAEVO

Uitgever - van Beekum, J.M.

Uitgever - Van Doorne's Automobielfabriek

Uitgever - van Goor

Uitgever - Vens

Uitgever - Verbond voor veilig verkeer

Uitgever - Vereeniging van Directeuren van Electriciteitsbedrijven in Nederland

Uitgever - Verzamelcommissie

Uitgever - Voorhoeve

Uitgever - W. Leydenroth van Boekhoven

Uitgever - W. Versluys

Uitgever - W. Versluys en Scherjon

Uitgever - W.A. Lommers

Uitgever - W.F. Dannenfelser

Uitgever - Waterleiding Maatschappij voor de provincie Groningen (WAPROG)

Uitgever - Zomer en Keuning

Uitgever - Zwijsen

 

Een schoolplaat of een plaat voor het aanschouwingsonderwijs werd gebruikt als illustratie bij de verhalen die de schoolmeester vertelde. Het aanschouwingsonderwijs was een leermethode die ontwikkeld is in de negentiende eeuw, waarbij lagere schoolkinderen door zien, horen, ruiken, tasten of voelen vertrouwd raakten met de dingen om hen heen.[1]

De platen werden gemaakt naar tekeningen, schilderijen of aquarellen en op linnen of karton geplakt. Schoolplaten dienen niet verward te worden met schoolwandkaarten want dit zijn weliswaar ook platen die in scholen worden opgehangen maar in tegenstelling tot de schoolplaten vertonen deze kaarten alleen afbeeldingen van landkaarten.

De eerste 40 platen werden in 1839 door Berend Brugsma uit Duitsland gehaald, waar ze gebruikt werden voor het onderwijs aan dove kinderen.

Van Lummel platen

In 1857 ontwikkelde onderwijzer Hendrik Jan van Lummel een serie van 48 platen. Van Lummel tekende zelf de platen en schreef de handleidingen erbij. Deze werden uitgegeven door Kemink en Zoon uit Utrecht. De tweede serie van 35 platen verscheen in 1862. In totaal maakte van Lummel ruim 150 platen verdeeld in vier series: In en om ons huis, Landbouw en veeteelt, In de dierenwereld en Handel en bedrijf. Na zijn dood in 1877 werd zijn werk voortgezet door Josef Hoevenaar.

Rond 1900 werden de platen ook van Franstalige teksten voorzien, zodat ze in België gebruikt konden worden.

Het Volle Leven

Tussen 1905 en 1909 werd door uitgeverij J. B. Wolters in Groningen Het Volle Leven uitgegeven. Het bestond uit vier series van zes schoolplaten met bijbehorende handleidingen en werkboekjes. Ze waren geschreven door Jan Ligthart, Hendricus Scheepstra en W. Walstra.

  • Winterhalfjaar, timmeren. Getekend door W.K. de Bruin. Later opnieuw getekend door A.M Güthschmidt.
  • Zomerhalfjaar, grasland. Getekend door Cornelis Jetses.
  • Winterhalfjaar, metselen. Getekend door W.K. de Bruin. Later opnieuw getekend door Cornelis Jetses.
  • Zomerhalfjaar, bouwland. Getekend door Cornelis Jetses.

Geschiedenisplaten

Vanaf 1857 werd geschiedenisonderwijs bij de wet verplicht. Ook hiervoor werden schoolplaten gemaakt door een aantal verschillende illustrators. Vanaf 1911 werden deze platen opnieuw getekend of vervangen door andere afbeeldingen. Deze nieuwe serie geschiedenisplaten zijn aquarellen van Johan Herman Isings. De eerste, Op den Dam, omstreeks 1665 maakte hij in 1911. Enkele latere platen zijn Overwintering op Nova Zembla en Slag bij Nieuwpoort. In totaal maakte hij 43 geschiedenisplaten tussen 1911 en 1970. Bijna de helft van deze platen ging over de Reformatie, De Nederlandse Opstand en de Gouden Eeuw.

Landschappen en Havengezichten

Bernardus Bueninck maakte een serie schoolplaten van voornamelijk landschappen en havengezichten voor uitgeverij Wolters.

Biologieplaten

Marinus Adrianus Koekkoek (1873-1944) maakte biologieplaten die gebruikt werden bij kennis der natuur. Hij maakte twee series van twaalf platen: In ons land, met onder andere In sloot en plas en Vogels in de winter. De tweede serie was Buiten ons land, met onder andere In een Duits bergwoud en In de Siberische vlakte.

Nederlands-Indië

Tussen 1913 en 1940 werden schoolplaten uitgegeven door J.B. Wolters die gebruikt werden in Nederlands-Indië. De serie met Indische taferelen heet Insulinde in woord en beeld, en werden gemaakt van schilderijen en aquarellen van Johan Herman Isings, Wilhelm Christiaan Constant Bleckmann en Johan Gabriëlse. De handleidingen werden geschreven door Henri Zondervan. Indische schoolplaten werden voor 1940 veelal door Nederlandse in het toenmalige Nederlands-Indië woonachtige illustratoren ontworpen. 40 van deze schoolplaten zijn te zien in het boek van Hella Haasse Bij de les. De illustratoren in deze uitgave zijn Frits van Bemmel met 12 platen, Menno van Meeteren Brouwer met 9 platen, Johan Gabriëlse met 7 platen, de in Batavia geboren W.C.C. Bleckmann met 7 platen, W.J. Ising met 4 platen en P. van Heerdt-Quarles met 1 plaat. Menno van Meeteren Brouwer woonde van 1910 tot 1922 in Medan en maakte daar veel schilderijen en tekeningen van Indische landschappen en schoolplaten van het leven van de inheemse bevolking en haar gebruiken.

Ook bijzonder is de serie van E. Nijland; Handleiding van het volksleven der bewoners van Nederlandsch Oost-Indië, tevens leidraad bij de 12 schoolplaten van Nederlandsch Oost-Indië. Een uitgave van C.H.E. Breijer uit 1897.

Heel apart is de schoolplaten-serie: Platen van Nederlandsch Oost- en West-Indië en Suriname uitgegeven door Kleynenberg & Co te Haarlem tussen 1911 en 1913. De 170 wandplaten waren gemaakt op basis van 178 foto's. Jean Demmeni heeft 25 van deze foto's gemaakt tijdens zijn reis met initiatiefnemer Henri Wagenaar Reisiger in 1911. Negen foto's van hem dateren van zijn expedities eind negentiende eeuw. Voor nog geen 70 foto's is de fotograaf bekend. Een complete serie is erg zeldzaam.

 

Niet alleen de stijl van de afbeeldingen op schoolplaten verschillen per land en per periode, maar ook de vorm/uitvoering van de schoolplaat en de bevestigingswijze verschilt vaak per land. Er zijn enige verschijningsvormen die typisch te noemen zijn voor een bepaald land, ook al is ook hier de uitzondering de regel. Zo zijn veel gebruikte platen uit Engeland vaak op dik papier (MacMillan), die uit Frankrijk langwerpig op karton of op dik papier in een houten frame, platen uit Nederland op karton en ook vaak met metalen hoekjes (met name van J.B. Wolters), platen uit Duitsland op karton en meestal zonder metalen hoekjes, platen uit België op linnen tussen stokken, platen uit Zweden op karton met een enkele metalen hanger in het midden, en platen uit Zwitserland met ogen en drie metalen hangers.