Achtergrond Nederlandsche Landwacht 

De Landwacht was in november 1943 opgericht op aandringen van Anton Mussert, de leider van de NSB. Mussert maakte zich zorgen over de groei van het verzet. Na de April-Mei-staking in het voorjaar van 1943, een spontaan protest tegen de hernieuwde krijgsgevangenschap van het Nederlandse leger, werden er steeds meer aanslagen op NSB’ers gepleegd. Veel indruk maakte de aanslag op Folkert Posthuma, de landbouwdeskundige van de NSB, in de serre van zijn boerderij bij Ruurlo op 3 juni 1943. Drie maanden later werd de Jodenjager Gerard Kerlen, hoofdcommissaris van de politie in Utrecht, van zijn fiets geschoten.

De Landwacht moest zulke liquidaties voorkomen. Rijkscommissaris Seyss-Inquart bepaalde dat de Landwacht werd ingezet ‘tot handhaving van de openbare orde en tot bescherming van leven en goed van de ordelievende bevolking’. De leden werden geworven bij de NSB en geestverwante organisaties, de wapens werden geleverd door de chef van de SS en het Duitse politieapparaat in Nederland, Hanns Albin Rauter. Hij was ook verantwoordelijk voor de organisatie en de salariëring.

Tot ergernis van Mussert maakte Rauter van de Landwacht algauw een hulppolitie. Rauter had de hulpagenten van de Landwacht nodig, omdat hij de Nederlandse politie niet betrouwbaar vond. Menig agent speelde onder één hoedje met het verzet of werkte de bezetter lijdzaam tegen. Daarentegen waren Landwachters onbesmuikt pro-Duits.

Ze waren er in twee soorten, de Beroepslandwachters en de Hulplandwachters. De eersten, ongeveer twaalfhonderd, waren permanent in dienst. Na een opleiding in Schalkhaar, bij Deventer, kregen ze een aanvangssalaris van vijftig à zestig gulden per week. Ze droegen een rode band om de linkerarm met de woorden ‘Landwacht Nederland’ en waren ondergebracht in kwartieren. De Hulplandwachters, ongeveer negenduizend, woonden thuis en kregen overdag drie kwartjes per uur betaald en ’s avonds en ’s nachts één gulden. Het was een vrij hoog salaris, hoger dan dat van een geschoolde arbeider, hoewel de uitbetaling te wensen overliet.

Landwachters ontvingen bovendien een forse toeslag op hun voedselrantsoen. De Hulplandwachters deden hun werk in hun vrije tijd, ongeveer vijf uur per dag. Zo waren vooral te vinden in het noorden en het oosten van het land, van Groningen tot de Achterhoek.

Een van de taken van de Landwacht was het controleren van voedselvoorraden en het opsporen van zwarte handelaren. Vaak namen ze voedsel in beslag voor eigen gebruik of roofden ze eigendommen van hun arrestanten. Landwachters met een zwak ontwikkeld geweten, en die waren er veel, kwamen met gemak de Hongerwinter door.

Het was niet moeilijk om Landwachter te worden. De lichamelijke keuring stelde weinig voor. Een districtscommandant noteerde dat een ‘meer dan afschuwelijk groot deel van de leden’ lichamelijk ongeschikt was om politieman te zijn. Een andere commandant zag Landwachters ‘met één hand, nachtblind, doof, en één moest in het gekkenhuis worden opgenomen’. Foute Nederlanders die ongeschikt waren voor de Waffen-SS of bang waren om aan het Oostfront te sneuvelen, zagen de Landwacht soms als uitkomst.

De Landwacht bood status en inkomen aan mensen die tot dusver kansloos gebleven waren. Ze konden macht uitoefenen over hun dorps- en streekgenoten. Symbool van hun macht was het jachtgeweer. Kort na de capitulatie in mei 1940 moesten alle jachtgeweren worden ingeleverd en die werden aan de Landwachters als wapen uitgereikt, inclusief tien hagelpatronen. In de volksmond heette zo’n geweer ‘Jan Hagel’. Het werd al snel de bijnaam voor de Landwachters. De naam had dezelfde gevoelswaarde als ‘uitschot’ en ‘gepeupel’.

Het ethisch besef van de meeste Landwachters was even gering als hun politionele vaardigheid. Sommigen vulden hun hagelpatronen aan met spijkertjes en ijzerafval. Onoordeelkundig gebruik van het jachtgeweer is ‘reeds meer dan honderd onschuldige volksgenoten noodlottig geworden’, schreef een commandant in mei 1944.

Rauter had veel profijt van de Landwachters. Ze waren goed op de hoogte van wat er speelde in hun omgeving en daardoor zeer geschikt als informant van de SD, die meer op afstand van de bevolking stond. Landwachters waren beter te benaderen. Wie een buurtgenoot wilde verraden, hoefde maar een verklikkersbriefje bij een Landwachter in de bus te doen. Alleen al in juli 1944 werden in Groningen, Friesland en Drenthe op die manier 106 mensen gearresteerd, meest verzetsmensen en onderduikers. Honderden Joden vielen door verraad in handen van de Landwacht.

Eind juli 1944 kreeg de Landwacht van Rauter het recht om ‘terroristen en saboteurs’ dood te schieten als die een wapen bij zich droegen. Na Dolle Dinsdag kregen ze zwaardere geweren en kwamen de Hulplandwachters in vaste dienst. Officieel stonden ze onder toezicht van de Nederlandse politie, maar in de praktijk gingen ze hun eigen gang en verrichtten ze huiszoekingen en arrestaties zoals het hun uitkwam. 

De gruwelpraktijken in de Wormshoef in Lunteren waren geen uitzondering.

De naderende bevrijding leidde niet tot matiging. Op 4 mei 1945, om tien uur ’s avonds, toen de bevrijding nog een kwestie van uren was, versierde een Haagse caféhouder het interieur met de kleuren van de Nederlandse vlag. Een Landwachter zag het, stormde naar binnen en sloeg de kastelein tot bloedens toe. ‘Wat zitten jullie hier te zuipen,’ brulde hij, ‘je moest je schamen, rouwen moesten jullie, nu de Führer dood is.’