Inhoud:

1. Papierfabriek en restaurant 1805 tot 1926

2. Munitiefabriek 1927 tot 1944

3. De gebeurtenissen van april 1945

4. Ontmanteling na de oorlog

 

​De geschiedenis van het landgoed Sebaldushof in Treuenbrietzen

1. Papierfabriek 1805 tot 1926

In 1805 werd er op het landgoed Sebaldushof aan de rand van Treuenbrietzen een papierfabriek gebouwd door de molenaar Johann Ludwig Sebald. Daarnaast legde hij een park en tuin aan, aan de rand waarvan in 1834 een villa werd gebouwd die er tot op heden staat. Nadat de papierproductie was verplaatst naar een nieuw gebouwde fabriek aan de rand van de stad, bleef de pulpfabriek in de Sebaldushof, waar vodden werden verwerkt voor papierproductie. Rond 1900 werd in de villa het "Park-Restaurant an den Heerwegen" opgericht, een populaire bestemming voor de inwoners van Treuenbrietzen. Het park was een bekend handelsmerk van de stad vanwege zijn schoonheid. Na de Eerste Wereldoorlog namen de economische problemen van de papierfabriek, die ongeveer 2 km verderop lag, toe, wat natuurlijk ook invloed had op de Sebaldushof. Na verschillende eigendomswisselingen nam het wapenbedrijf Kopp & Co m.b.H. Berlin uiteindelijk in 1927 het pand over. Eerst werden de bedrijfsappartementen ontruimd.

2. Munitiefabriek 1927 tot 1944

Voor camouflage werd de fabriek aangeduid als Metallwarenfabrik Treuenbrietzen GmbH. De productie van geheime munitie begon al in 1924 in gehuurde panden van Gehre Dampfmesser GmbH aan de Leipziger Straße 109a. Officieel werd Zweedse jachtmunitie geproduceerd. Er was grote opwinding toen een geallieerde controlecommissie zich in 1925 aankondigde; alle machines die aandacht konden trekken werden naar de kelder gebracht en ommuurd. Het testschieten vond aanvankelijk plaats op de Schietbaan Altes Lager. Later werd, ongeveer 1 km ten noorden van Rietz im Wald, een aparte schietbaan gebouwd. Technisch personeel van de Spandauer legerwerkplaatsen werd ingezet, zoals ingenieur Ernst Littmann en de voormannen. Maar ook vakbekwame arbeiders van de munitiefabriek Altes Lager, die na de oorlog waren ontslagen, werden aangenomen. De dagelijkse productie in de eerste jaren bedroeg 20.000 tot 60.000 stuks. De gehuurde kamers in Gehre werden al snel te klein.

​

Na de voltooiing van de moderne productiehallen die op de fundamenten van de oude papierfabriek waren gebouwd, vond de verhuizing plaats in het voorjaar van 1928. In de daaropvolgende jaren werd de uitbreiding tot een moderne munitiefabriek voortgezet. Voor dit doel werd grond gekocht van de gemeente. In 1930 begon meester-ambachtsman Karl Wudicke met de productie van laadstroken. De benodigde gereedschappen werden verkregen bij het bedrijf Werner in Berlijn, maar steeds meer werd het noodzakelijk om een eigen gereedschapswerkplaats te hebben, die in 1932 werd opgericht door meester Karl Röhrmann. Het dagelijkse aantal eenheden bedroeg toen ongeveer 200.000 eenheden, behalve in 1931/32. Toen kwam de grote economische crisis, waarvan de Sebaldushof niet gespaard bleef, en zelfs korttijdwerk moest worden ingevoerd. Met de machtsovername door de nazi's begon de bloei van de fabriek.

Om onderscheid te maken tussen de Selterhof-fabrieken (Plant S), die halverwege de jaren dertig werden opgericht, ook nabij Treuenbrietzen, en Röderhof bij Belzig, die samen vanuit de Sebaldushof werden beheerd, kreeg de Sebaldushof de naam Werk A. Fabriek A produceerde patronen voor geweren en 2 cm luchtafweerkanonnen.

Arbeidsomstandigheden begin jaren dertig:

In 1931 kreeg elke werknemer een jaarlijks verlof van drie tot zes dagen en ontving iedereen een kerstbonus. Alleenstaanden kregen 15 RM en getrouwden 20 RM. In het zomerhalfjaar begonnen de werktijden om 6 uur 's ochtends en eindigden ze om 15 uur op zaterdag om 12 uur. In het halfjaar van de winter verschoof de tijden naar een uur later. Er waren pauzes: 15 minuten ontbijt en een half uur lunchpauze. Kleedkamers en douches bevonden zich op zolder. De werktijden werden geregeld door tijdklokken. Vanaf 1933 moest het werk in twee ploegen worden uitgevoerd.

In 1938 begon de verdere uitbreiding van de fabriek. Talrijke nieuwe gebouwen werden gebouwd, waarvan de exacte lijst de afmetingen van de fabriek beschrijft: Huis 3 (gloei- en zinkfabriek), Hal S (stripafdeling en garage), Hal K (bowlingafdeling), Hal G (volgershuis met kelder, ventilatie en ventilatie), Hal L (materiaalopslag), Gebouw A (toiletgebouw), Gebouw T (transformator), Gebouw V (teststand en ook luchtaanvalsschuilkelder), Hal F (afwerkingswerkplaats), Gebouw F (schermhuis), Gebouw FH (handmagazijn), Bouw van FP (oefenruimte), Hall PL (werkplaats voor losse patronen), magazijnen M1 en M2 (kruit- en slaghoedmagazijnen). Er werd zelfs een ontspanningsruimte ingericht voor de vrouwelijke medewerkers. 

 

De fabriek had nu een oppervlakte van 19.200 vierkante meter en een afgesloten ruimte van 96.000 kubieke meter. Om arbeiders aan te trekken werd in 1936 aan de rand van Treuenbrietzen de Berlin Settlement met twee-onder-een-kapwoningen gebouwd aan de rand van Treuenbrietzen door de Kurmärkische Kleinsiedlungs GmbH Berlin. Omdat de arbeiders in het gebied niet langer voldoende waren, werden vanaf 1938 werklozen uit Oostenrijk en het Sudetenland gerekruteerd, en na het begin van de oorlog ook uit Nederland en België. Vanaf 1942 werden dwangarbeiders uit Polen en de Sovjet-Unie toegevoegd.

Aan het einde van de oorlog werden ook Sovjet- en Italiaanse krijgsgevangenen ingezet. Vanaf 1942 bouwde het Rijksministerie van Wapen en Munitie twaalf woon-, twee commerciële en drie toiletbarakken uit eigen voorraden van het Rijk voor de fabrieksingang aan de B2, die alleen tijdens de oorlog aan het bedrijf werden gegeven en daarna weer beschikbaar zouden zijn voor het ministerie. De hygiënische voorzieningen in de barakken zouden voldoende zijn geweest. Ongeveer 2.500 werknemers, exclusief krijgsgevangenen en dwangarbeiders, werkten in de Sebaldushof. In juni 1943 waren er 295 mannelijke en 710 vrouwelijke buitenlandse arbeiders in dienst.

Er was ook een sportveld en een zwembad op het bedrijfsterrein. Het zwembad werd enkele jaren na de oorlog gebruikt en is vandaag de dag nog steeds te bezoeken.

Tijdgenoten meldden dat het eten in het kamp smakelijk was, maar te weinig. Na het werk was er een uitgang, die vooral werd gebruikt om voedsel te verkrijgen, door te bedelen of handwerk uit te wisselen. Er werden onderscheid gemaakt tussen westerse arbeiders (Frans, Nederlands) en oosterse arbeiders (Polen en Russen). De Poolse arbeiders moesten zichzelf markeren met een P bij de uitgang. De westerse arbeiders hadden meer rechten en werden beter behandeld. De relatie tussen lokale arbeiders en dwangarbeiders was goed. Veel inwoners van Treuenbrietzen namen grotere sandwichpakketten mee naar hun werk en deelden deze uit aan hun collega's, hoewel dit strikt verboden was. Sommige werknemers werden juist daarom gespaard van de latere plunderingen en schietpartijen in de stad.

De geallieerden waren goed op de hoogte van de munitiefabrieken in Treuenbrietzen, maar door de goede camouflage bleven de locaties onontdekt.

De normale dwangarbeiders en buitenlandse arbeiders konden zich vrij in de stad verplaatsen en zelfs op hun vrije dagen naar Berlijn reizen. Onder de dwangarbeiders waren ook talrijke Italiaanse militaire geïnterneerden. Ze werden opgesloten in een naburig kamp, samen met gevangenen uit het concentratiekamp Sachsenhausen, en bewaakt door een fabrieksbewaker. In 1944 werd het hoofdkantoor van Kopp met 78 medewerkers verplaatst van Berlijn naar Sebaldushof.

 

3. De gebeurtenissen van april 1945

Op 21 april 1945 bezette het 51e Garde Tankregiment, dat behoorde tot het 1e Oekraïense Front, de stad. Toen op 21 april een Sovjetpatrouille arriveerde, was er een vuurgevecht met de bewakers van het dwangarbeiderskamp, waarbij ook luitenant Schartschinski, voor wie er in de DDR-tijd een monument was opgericht, werd gedood. De kampcommandant en de hoofdopzichter werden onmiddellijk neergeschoten. Het kamp werd bevrijd. De dwangarbeiders plunderden vervolgens de stad. In de nacht van 23 april heroverden soldaten van het 12e Leger van de Wehrmacht, versterkt door leden van de Reichsarbeidsdienst en Hitlerjugend uit het Gauschwarm-Berlijn, grote delen van Treuenbrietzen en hielden de stad tot de avond in handen. Op deze dag werden de al bevrijde dwangarbeiders door Duitse soldaten teruggebracht naar het kamp. Op dezelfde dag dreven leden van de Wehrmacht of de Waffen-SS 131 Italiaanse militaire geïnterneerden een bosrijk gebied nabij het dorp Nichel, nabij Treuenbrietzen. Ze werden neergeschoten in een grindgroeve, op vier overlevenden na. De meer gedetailleerde omstandigheden zijn nog niet verduidelijkt. Op de avond van 23 april werd het kamp opnieuw bevrijd.

Daarna eisten de Sovjetsoldaten dat de inwoners van Treuenbrietzen de stad zouden ontruimen, omdat de stad een gevechtszone was en alle overige bewoners als verdedigingswolven werden beschouwd en daarom werden neergeschoten. De burgers werden in noordoostelijke richting (Jahnstraße) uit de stad gehaald. Volgens ooggetuigenverslagen werden de mannen aan de rand van het bos gescheiden van de vrouwen en kinderen. De mannen werden het bos in gebracht en geëxecuteerd. Het is niet onomstotelijk bewezen of de schietpartij een spontane buitensporige moord was of een gerichte strafmaatregel. Er is wijdverbreide onenigheid onder lokale historici over het aantal slachtoffers. Volgens schattingen waren er tot 1000 doden in de stad met 7000 inwoners. Het aantal omvat waarschijnlijk ook doden door de gevechten.

​

4. Ontmanteling na de oorlog

In de fabriekshallen werden alle machines en bruikbare materialen door de bezettingsmacht gedemonteerd en naar de Sovjet-Unie gebracht. Hiervoor werden tot 300 Duitse arbeiders op Sovjetbevel door de autoriteiten opgeroepen, en degenen die niet kwamen verschijnen nadat ze daarom waren gevraagd, werden binnengebracht. Om de machines te vervoeren werden 1.280 meter spoor gelegd naar het Brachwitz-blokstation, die later werden afgebroken. Een ooggetuige meldde een conflict tussen Italiaans militair personeel en Sovjetofficieren over Italiaanse geroofde machines die ze terug naar Italië wilden brengen. Ondanks de grote inzet van de burgemeester om het nieuwe gebruik van de gebouwen te behouden, werden alle fabrieksgebouwen daarna opgeblazen. Werner Nichelmann uit Nichel meldde dat hij en andere leerlingen van het bedrijf Landmaschinenbau P. Richter waren ingehuurd om in Fabriek A te werken en explosiekaten te graven in de funderingen van de fabriekshallen. Veel buren uit zijn dorp moesten er ook werken. In de zomer van 1947 was het explosieven voltooid. De oude villa en een administratiegebouw waarin vier vluchtelingenfamilies werden ondergebracht, bleven gespaard. In 1948 moesten ze verhuizen en plaats maken voor een kinderhuis.

Het dwangarbeiderskamp diende aanvankelijk als vluchtelingenverblijf. Vanaf 1946 werden de gebouwen van het dwangarbeidskamp gesloopt door het bouwbedrijf Karabas namens de provinciale administratie en het materiaal verkocht. Het land van planten A en S wordt in 1949 eigendom van de deelstaat Brandenburg.