Winterswijk

De gemeente is verdeeld in de volgende wijken:

 

Wijk 00 Stad 

Wijk 01 Land 

 

Een wijk kan bestaan uit meerdere buurten.

Centrale deel

Winterswijk-Zuidwest 

Winterswijk-Noordwest 

Winterswijk-Noordoost 

Winterswijk-Zuidoost 

Meddo

Kotten

Miste

Verspreide huizen Brinkheurne en omgeving 

Verspreide huizen Meddo 

Verspreide huizen ten noorden van Winterswijk 

Verspreide huizen Ratum, Henxel, Huppel

Verspreide huizen Kotten 

Woold

Verspreide huizen Miste 

Verspreide huizen Corle en omgeving 

Verspreide huizen Woold 

 

Winterswijk

In Winterswijk en de omliggende Achterhoek speelden werkkampen en de werkverschaffing een grote rol tijdens de crisisjaren van de jaren 1930 en de Tweede Wereldoorlog. Waar de werkverschaffing voor de oorlog vooral bedoeld was om de massale werkloosheid te bestrijden, kregen de kampen tijdens de Duitse bezetting een dwingend en uiteindelijk sinister karakter. De belangrijkste locaties, projecten en historische ontwikkelingen in de regio Winterswijk staan hieronder op een rij: Het Strandbad Winterswijk (Werkverschaffing)Tijdens de Grote Depressie in de jaren 1930 zette de gemeente Winterswijk, onder leiding van SDAP-wethouder Aron van Dam, zwaar in op openbare werken om werkloze mannen bezig te houden. Het project: Het bekendste lokale werkverschaffingsproject is de handmatige aanleg van Het Strandbad Winterswijk. De omstandigheden: Machines waren verboden. De arbeiders moesten met louter een schop, houweel en kruiwagen de enorme recreatieplas uitgraven. Het werk was fysiek loodzwaar, de werkweken duurden gemiddeld 50 uur, en het loon was minimaal.

Kamp VosseveldKamp Vosseveld was het meest prominente kamp binnen de gemeentegrenzen van Winterswijk. Gedurende de jaren heeft de locatie verschillende functies gekend:Nederlandsche Arbeidsdienst (NAD): Tijdens de bezetting werd het kamp door de Duitsers gebruikt als een werkkamp voor de Nederlandsche Arbeidsdienst onder de codenaam NAD 324. Jonge Nederlandse mannen werden hier verplicht tewerkgesteld om zogenaamde 'sociale en nuttige taken' uit te voeren (zoals spit- en graafwerk), maar het diende primair als een indoctrinerings- en controle-instrument van de bezetter. Na de bevrijding (Interneringskamp): Direct na de bevrijding van Winterswijk in het voorjaar van 1945 veranderde de functie radicaal. Het werd het Bewarings- en Interneringskamp Vosseveld voor collaborateurs. Tot 1949 werden hier honderden NSB'ers, landwachters en SS'ers opgesloten. Zij moesten onder bewaking herstelwerkzaamheden uitvoeren in de regio, zoals het repareren van spoorwegen of helpen bij de oogst op het land.Kamp Meddo

Naast Vosseveld bestond er voor kortere duur ook een kamp in de Winterswijkse buurtschap Meddo. Dit kamp werd na de Tweede Wereldoorlog eveneens tijdelijk gebruikt als interneringslocatie voor politieke delinquenten en collaborateurs.

Winterswijk is in de geschiedenis van de werkverschaffing en de daaruit voortvloeiende werkkampen onlosmakelijk verbonden met Kamp Vosseveld aan de Steengroeveweg. Dit kamp weerspiegelt de overgang van de crisisprojecten uit de jaren dertig naar de gedwongen inzet tijdens en direct na de Tweede Wereldoorlog.

Betreffende werkverschaffing in Winterswijk, gaat het om de grootschalige openbare projecten die tijdens de crisisjaren '30 werden opgezet om werklozen verplicht aan het werk te zetten. Onder leiding van de lokale politiek, zoals SDAP-wethouder Aron van Dam, werden werkloze textielarbeiders en boeren ingezet voor zwaar handwerk. Dit heeft een blijvende stempel gedrukt op het Winterswijkse landschap.

Grote historische projecten (Crisisjaren '30) Het Strandbad: Dit is het bekendste project. Het volledige Strandbad Winterswijk werd in de jaren '30 door werklozen met de hand en een schop uitgegraven.

Ontginning Meddose Veld: Grote delen van de woeste gronden en heidevelden rondom de buurtschap Meddo werden met de schop ontgonnen. Dit leverde destijds 13 nieuwe ontginningsboerderijen op.

Willinkplantsoen: In 1937 werd een weide aan de Singelweg via een werkverschaffingsproject van vijf weken omgevormd tot het Willinkplantsoen, waarbij dertig werklozen onder andere de beek deels moesten rioleren.

Infrastructuur en wegen: Diverse zandwegen werden verhard en sloten werden gegraven om de waterafvoer in het Scholtenlandschap te verbeteren.

In Winterswijk was Kamp Vosseveld (aan de Kloetenseweg) het bekendste kamp dat in verschillende periodes dienstdeed als werkverschaffings- en arbeidskamp. Het onderging door de jaren heen ingrijpende gedaantewisselingen: Jaren dertig / Oprichting: Opgebouwd in het kader van de landelijke werkverschaffing en ontginningsprojecten (zoals de aanleg van het lokale Strandbad) om werklozen aan het werk te zetten. Tweede Wereldoorlog: Gevorderd en gebruikt als kamp van de Nederlandsche Arbeidsdienst (NAD-kamp 324) voor de Duitse bezetter.

Huppel

Er was geen werkverschaffingskamp in buurtschap Huppel.

In de jaren '30 werden er in de omliggende Achterhoekse broeklanden (zoals het Zwilbroekse veen nabij Huppel en Meddo) grote werkverschaffingsprojecten uitgevoerd om woeste grond te ontginnen.

Henxel

Tijdens de Grote Depressie in de jaren 30 zette de gemeente Winterswijk werklozen in voor civiele projecten. In Henxel en de omliggende buurtschappen (zoals Ratum) hakten arbeiders bomen, ongonnen ze grond en legden ze wegen of plantsoenen aan. Dit gebeurde onder strenge controle en vaak in samenwerking met de Nederlandsche Heide Maatschappij. De arbeiders woonden destijds echter gewoon thuis of in de buurt, niet in een centraal barakkenkamp 

 

Ratum

Er was geen groot  rijks- of dwangarbeidersbarakkenkamp voor de werkverschaffing in de buurtschap Ratum (Winterswijk). Wel vonden er in de omgeving van Ratum en Winterswijk in later jaren regelmatig geologische en natuurhistorische veldkampen plaats (vaak aangeduid als werkkamp of jeugdkamp), en moesten werklozen of burgers in de buurtschap soms hand- en spandiensten of lokale DUW-werkzaamheden verrichten.

Tijdens de economische crisis in de jaren 1930 werd werkverschaffing ingezet in de buurtschap Ratum bij Winterswijk. Werklozen werden toen aan de slag gezet met ontginnings-, bosbouw- en gronduitgraafprojecten, zoals het kappen van bomen en de ontginning van de steengroeve.

 

Brinkheurne

Een buurtschap in de gemeente Winterswijk waar tijdens de crisisjaren en de oorlog wel werkverschaffing of ontginningsprojecten in de nabijheid zijn geweest, maar geen barakkenkamp dat als zodanig geregistreerd staat.

Kanalisering van de Boven-Slinge: Het meest ingrijpende project in deze buurtschap was het rechttrekken van de beek de Boven-Slinge in de jaren 30. Dit gebeurde volledig met de schop en kruiwagen om de waterafvoer te verbeteren. Grondwerk en afgravingen: In de lokale archieven (zoals OudWinterswijk) en oude krantenbanken zoals Delpher wordt melding gemaakt van specifieke terreinen in Brinkheurne die via werkobjecten van de werkverschaffing zijn afgegraven, geëgaliseerd of heringericht als plantsoen. Bosaanplant en ontginning: Net als in de rest van Winterswijk werden werklozen ingezet voor zware bosarbeid en het kappen of aanplanten van bomen in de omliggende natuurgebieden.

 

Ratum

 

Meddo

In de jaren 1930 werd werkverschaffing ingezet voor de ontginning van het Meddose Veld en het Zwilbroekse veen bij Winterswijk. Tijdens of vlak na de Tweede Wereldoorlog was er bovendien sprake van een tijdelijk kamp in Meddo, dat vermoedelijk werd gebruikt in het kader van internering of arbeid. Documentatie hiervan is echter schaars.

In de jaren '30 (de crisisjaren) is de werkverschaffing in Meddo (een buurtschap van Winterswijk) op grote schaal ingezet voor de ontginning van woeste gronden, met name in het Meddose Veld en het nabijgelegen Zwilbroekse veen. Werkloze arbeiders moesten hier onder zware omstandigheden met de hand heide en moeras omzetten in bruikbare landbouwgrond. Gevolgen van de werkverschaffing in Meddo Nieuwe boerderijen: Dankzij de grootschalige ontginning tussen 1932 en 1935 verrezen er in het Meddose Veld 13 nieuwe ontginningsboerderijen op de voormalige woeste gronden. Laatste grote veenontginning: Het Zwilbroekse veen ging in deze periode als een van de laatste grote projecten volledig op de schop om cultuurgrond te worden. Landschappelijke sporen: Gebieden zoals De Heugte bij Meddo zijn destijds via de werkverschaffing ontgonnen. Zwaar pionierswerk: De arbeiders maakten lange, slopende dagen in de landontginning tegen een minimaal loon, wat kenmerkend was voor de landelijke werkverschaffingsprojecten die destijds vaak door de Heidemaatschappij werden geleid.

 

Huppel

Er was geen werkkamp in de buurtschap Huppel (Winterswijk)

De geschiedenis van de werkverschaffing en de kampen in de regio Winterswijk concentreert zich rond drie andere locaties: 

Kamp Vosseveld (Kloetenseweg, Winterswijk): Dit was het hoofdwerkkamp van de Nederlandsche Arbeidsdienst (NAD, korps 324) tijdens de Duitse bezetting.

Rijkswerkkamp 't Kreijel: Gevestigd in de toenmalige jeugdherberg van Winterswijk, waar vanaf 1941 via de Rijksdienst voor de Werkverruiming arbeiders (onder andere uit Den Haag) kleinschalige ontginningswerkzaamheden uitvoerden. 

 

Rijkswerkkamp Lievelde: Gelegen nabij Lichtenvoorde/Groenlo, dat in 1942 specifiek als Joods werkkamp werd gebruikt voor graaf- en afwateringswerkzaamheden. 

In de buurtschap Huppel zelf vonden tijdens de bezettingsjaren wel kleinschalige ontginningen plaats en er was een actieve NSB-groep. Ook is er in de naoorlogse jaren (1945) een kortstondig schoolkamp (Kamp Wenters) voor Winterswijkse schoolkinderen in de regio opgezet. 

.

Henxel

Tijdens de crisisjaren (jaren '30) en de vroege oorlogsjaren stuurde de overheid werklozen via de Rijksdienst voor Werkverruiming naar de regio om woeste gronden te ontginnen. In de directe omgeving van Winterswijk gebeurde dit veelvuldig via de Nederlandsche Heide Maatschappij. In Henxel lokaal wss een klein ontginningsproject waarbij arbeiders dagelijks op de fiets naar een perceel (een 'kamp) kwamen

Ratum

In de buurtschap Ratum (gemeente Winterswijk) heeft nooit een rijkswerkkamp of NAD-kamp gestaan.

De Werkverschaffing in Ratum (Jaren '30 en Tweede Wereldoorlog)

Tijdens de crisisjaren van de jaren 1930 zette de gemeente Winterswijk grote groepen werklozen in via de Dienst Uitvoering Werkverruiming (de werkverschaffing). In de bosrijke buurtschap Ratum werden deze mannen ingezet voor zwaar handwerk, zoals het kappen van bomen, het ontginnen van heidegrond en het aanleggen van wegen.

Geen vaste barakken: De arbeiders uit de werkverschaffing sliepen in deze periode gewoon thuis; er was in Ratum geen sprake van een permanent barakkenkamp.

Spitten in de oorlog: In het najaar van 1944 moesten lokale mannen van de Duitse bezetter dwangarbeid verrichten (het zogeheten schansen of spitten). Toen het elders te gevaarlijk werd door de oprukkende geallieerden, werd er ook in de kom van Ratum defensief graafwerk verricht. 

Het officiële werkkamp: Kamp Vosseveld (Winterswijk) Dit kamp lag niet in Ratum, maar aan de Kloetenseweg in Winterswijk zelf.

NAD-Kamp: Tijdens de bezetting was dit een officiële kazerne van de Nederlandsche Arbeidsdienst (NAD), bekend onder de code NAD 324. Jonge mannen werden hier verplicht gestationeerd om civiel en cultuurtechnisch werk te verrichten onder een nationaalsocialistisch regime.

Interneringskamp: Direct na de bevrijding in mei 1945 werd Kamp Vosseveld door het Militair Gezag overgenomen. Het deed tot 1949 dienst als Bewarings- en Interneringskamp Vosseveld voor het opsluiten van NSB'ers en collaborateurs.

 

Kotten

Kamp Kotten in Winterswijk werd in 1940 gebouwd door de Rijksdienst voor Werkverschaffing. Het functioneerde als werkverschaffingskamp waar landarbeiders en later Joodse dwangarbeiders onder leiding van de Nederlandse Heidemaatschappij hei ontgonnen. In 1942 werd het kamp een Joods werkkamp, en in oktober 1942 werden de bewoners naar Kamp Westerbork gedeporteerd.

Gebouwd in 1940 door de Rijksdienst voor Werkverschaffing.

Capaciteit: Bood plaats aan circa 176 arbeiders

Doel: Grondontginning en landarbeid in de Achterhoek door de Heidemaatschappij.

Periode als Joods Werkkamp Tewerkstelling: Vanaf 1942 werden er Joodse mannen te werk gesteld die zwaar onwennig landwerk moesten verrichten.

Leiding: Het kamp stond onder minimalistisch beheer, met een lokale beheerder/kok en een nachtwaker.

Ontruiming en Deportatie Einde van het kamp: Tijdens de Joodse feestdag Jom Kipoer (nacht van 2 op 3 oktober 1942) werden alle kampbewoners onverwacht opgepakt. Deportatie: Onder het mom van gezinshereniging werden de arbeiders via Arnhem afgevoerd naar Kamp Westerbork en vandaaruit naar de vernietigingskampen.

 

Miste

Er was in buurtschap Miste geen werkkamp of werkverschaffingskamp. Wel bevond zich in Winterswijk het bekendere Kamp Vosseveld aan de Kloetenseweg (ook bekend als NAD-kamp 324),

.Kamp Vosseveld (Kloetenseweg) Functie tijdens de oorlog: Dienstdeed als werkkamp van de Nederlandsche Arbeidsdienst (NAD) en werd gebruikt voor de nationaalsocialistische vorming van jongeren.

Functie na de oorlog (1945-1949): Diende als interneringskamp voor verdachten van en veroordeelden voor collaboratie (zoals NSB'ers).

 

Corle

Er heeft in de buurtschap Corle geen  'werkverschaffingskamp bestaan; wel kende de gemeente Winterswijk in de crisissjaren werkverschaffingsprojecten en was het nabije Kamp Vosseveld in gebruik als werkkamp en later interneringskamp,