West Maas en Waal

De gemeente West Maas en Waal is ontstaan in 1984 na de herindeling van de gemeenten Appeltern, Dreumel en Wamel. Tot 1 juli 1985 was dit nog onder de naam Wamel.

Kernen
Alphen, Altforst, Appeltern, Beneden-Leeuwen, Boven-Leeuwen, Dreumel, Maasbommel en Wamel.

Kernen:

 
Alphen 
Altforst 
Appeltern 
Beneden-Leeuwen 
Boven-Leeuwen
Dreumel 
Maasbommel 
Wamel 

 

West Maas en Waal

In West Maas en Waal was werkverschaffing in de jaren dertig een combinatie van crisismaatregel en waterbeheersing. Het leverde werk voor duizenden werklozen, maar ook zware, onbetaalde arbeid in een context van economische crisis en beperkte sociale zekerheid

Regionale voorbeelden in West Maas en Waal

Dijkverzwaringen: In polderdistricten zoals Overasselt en Heumen werden dijken verhoogd en versterkt, met grote inzet van werklozen 

Maasverbindingen: Afsnijden van bochten en aanleg van nieuwe rivierlopen, zoals bij Alem, Bern en tussen Grave en Heerewaarden 

Handmatig werk: Kanaalgraven, dijken versterken

In West Maas en Waal was werkverschaffing in de jaren dertig een centrale onderdeel van de Maaswerken, met kampen zoals kamp Maasbommel waar honderden werklozen in zware, onbetaalde en georganiseerde projecten werden tewerkgesteld, onder leiding van de Heidemij en met strenge regels over werk en wonen.

Alphen 

In het Land van Maas en Waal was werkverschaffing gericht op Maaswerken: kanaliseren (rechtmaken) van de Maas en bouwen van de stuw bij Lith, ontworpen door ingenieur Lely na de watersnood van 1926 

Start: april 1932, met 800 werkers; in 1935 uitgebreid tot 1800 werkers 

Werk: graafwerk, grondverzet (bijv. 69.000 m³ voor de stuw bij Lith), 6 uur ’s morgens tot 4 uur ’s middags, 1 uur schafttijd 

Loon: 19 cent per uur 

In 1935 werden kampen gebouwd, o.a. bij Balgoy en Maasbommel. Kamp Maasbommel (ook kamp Velddijk) hield in 1935–1938 steeds ca. 100 personen 

In Alphen zelf werd in de jaren dertig ook werkverschaffing toegepast bij de nieuwe Alphense wetering. De oude stoomgemalen hadden te weinig capaciteit; van november tot mei stonden grote delen van het land onder water. Werklozen graven de wetering aan, wat bijdroeg tot verbetering van de wateroverlast 

Deze projecten zorgden voor tewerkstelling van duizenden werklozen, maar werden omstreden: het werk was zwaar, de omstandigheden slecht en het loon laag Wikipedia. Toch was werkverschaffing een belangrijk instrument om de economie te stimuleren en werkloosheid te verminderen in de crisisjaren 

Kortom: In Alphen en West Maas en Waal was werkverschaffing in de jaren dertig een combinatie van Maaswerken, watergangverbetering en andere infrastructuurprojecten, uitgevoerd door werklozen onder leiding van de Heidemij, met kampen en zware handarbeid als kern van de oplossing.

Altforst 

Altforst lag toen in de gemeente Appeltern, die in 1984 samen ging met Dreumel en Wamel tot West Maas en Waal. Het Regionaal Archief Nijmegen bewaart archieven van de voormalige gemeenten Appeltern en Altforst tot en met 1983. Dit betekent dat er mogelijk documenten zijn over werkverschaffingsprojecten in de regio, zoals bouwvergunningen, projectaankondigingen of lokale krantberichten.

Appeltern 

De overheid zag in werkverschaffing een manier om de economie op gang te brengen door grote publieke werken. In de West Maas en Waal was dit in verband met de waterbouwkundige en landbouwkundige ontwikkelingen. 

Voorbeelden in de regio

Beersche Maas (Megen): 1850 werklozen tewerkgesteld bij verbeteringen, deels in werkkampen 

Heer-Maastricht: leemafgraving als werkverschaffingsproject

Algemeen: ontginning en parken aanleg in de Maasdelta, zoals het Goffertpark in Nijmegen, maar ook in kleinere gemeenten in de West Maas en Waal 

In de West Maas en Waal was werkverschaffing in de jaren dertig een combinatie van crisisbestrijding, infrastructuurontwikkeling en landbouwkundige ontginning. Het was een zware, overheidsgestuurde vorm van tewerkstelling, met een sterke rol voor de Heidemij, en een grote maatschappelijke discussie over de rechtvaardigheid en werkbetekenis ervan 

Beneden-Leeuwen

Hoewel er geen specifieke lokale bron in de resultaten is, was Beneden‑Leeuwen waarschijnlijk betrokken bij lokale werkverschaffingsprojecten in lijn met de nationale en regionale beleid. De Heidemij en gemeenten coördineerden deze projecten, en werkkampen werden gebouwd in de buurt van de werkplekken 

Werkverschaffing in de jaren dertig in Beneden‑Leeuwen was een onderdeel van een landelijk crisisbeleid: zware, ongeschoold werk voor werklozen, vaak in de buurt van de dorpen, met beperkte loon- en werkkansen, maar bedoeld om werkloosheid te verminderen en de economie te stimuleren

 

Boven-Leeuwen

Hoewel geen direct project in Boven-Leeuwen in de resultaten staat, was de werkwijze en organisatie in de jaren dertig landelijk uniform:

Werk: handarbeid, geen machines, vaak in de natuur of op openbare gronden www.erfgoed-heidemij-arcadis.nl

Organisatie: overheid bepaalt projecten, Heidemij hanteert toezicht en betaling 

Leven: werkkampen met beperkte vrijetijdsbesteding, geen vakbondsbescherming 

Werkverschaffing was omstreden: socialistische kringen zagen het als uitbuiting, maar voor veel werklozen was het een manier om te overleven en nuttig bezig te zijn. In Boven-Leeuwen zou dit kunnen hebben betekend dat lokale inwoners, die werkloos waren, in werkkampen werden tewerkgesteld voor gemeentelijke of provinciale projecten, zoals graven, bosaanleg of waterwerken.

In de jaren dertig was werkverschaffing in Boven-Leeuwen waarschijnlijk een onderdeel van het landelijke systeem van crisiswerk, met zware handarbeid in werkkampen, onder leiding van de Heidemij, en met een sterke link tot de overheidseconomie van de tijd. 

Dreumel 

In Dreumel in de jaren dertig was werkverschaffing een combinatie van crisismaatregel, lokale projectontwikkeling en overheidstoezicht. Het was zwaar, onbetaald werk voor werklozen, vaak in werkkampen, met als doel om de economie te stimuleren en werkloosheid te verlichten, maar met grote sociale en politieke controverse.

Maasbommel 

In de crisisjaren 1929–1940, toen in Nederland een hoge werkloosheid heerste, werd werkverschaffing ingezet om werklozen te tewerkstellen in grote, vaak zware, openbare projecten. In het Land van Maas en Waal, waar Maasbommel ligt, was dit een belangrijk onderdeel van de beleidslijn van de regering.

De overheid koos voor projecten zoals het kanaliseren van de Maas en het bouwen van de stuw bij Lith, ontworpen door ingenieur Lely na de watersnood van 1926 Alphenaande. Deze werken vereisten veel mankracht en werden uitgevoerd door werklozen uit de hele regio, ongeacht hun beroep.

In Maasbommel kwam er in 1935 een kamp tot stand, onderdeel van het grotere kampnetwerk. Het kamp werd ook genoemd als kamp Maas en Waal of kamp Velddijk Alphenaande. In 1935 werd het aantal werkers bij de Maaswerken verhoogd van 800 tot 1800, en werden in de buurt van het project kampen aangelegd, waaronder het kamp Maasbommel 

Werkuren: graafwerk begon om 6.00 uur en duurde tot 16.00 uur, met 1 uur schafttijd.

Loon: 19 cent per uur.

Werkweken: ongeveer 50 uur.

Werkweigeren: leidde tot intrekking van de steun.

Woonomstandigheden: in de kampen leefden er ongeveer 100 personen; de koks dienden ook als opzichters.

De Nederlandse Heidemaatschappij (Heidemij) hield toezicht op de projecten, stelde de werktijden en lonen vast, en was verantwoordelijk voor de administratie en betaling. 

Werkverschaffing was een reactie op de economische crisis en de hoge werkloosheid. In Maasbommel en de omliggende gemeenten was het een manier om werklozen te betrekken bij infrastructuurwerken, maar het was ook omstreden wegens de zware arbeidsomstandigheden en het gebrek aan echte banen.

Kortom: in Maasbommel was werkverschaffing in de jaren dertig een centrale onderdeel van de Maaswerken, met kampen zoals kamp Maasbommel waar honderden werklozen in zware, onbetaalde en georganiseerde projecten werden tewerkgesteld, onder leiding van de Heidemij en met strenge regels over werk en wonen.