Stakingen in Nederland

Inhoud

- De Nederlandse stakingstraditie

- Tijdlijn

-

De Nederlandse stakingstraditie


Niet tevreden over het handelen van een werkgever? Te weinig salaris? Of ontevreden over andere arbeidsvoorwaarden? Als dit soort zaken voorkomen binnen een bedrijf of zelfs voor hele beroepsgroepen dan wordt er vaak gestaakt. Staken als onderhandelingsstrategie is een methode die wereldwijd al eeuwen gehanteerd wordt door ontevreden arbeiders. Ook Nederland is wat dit betreft geen uitzondering. Hoe ziet de rijke Nederlandse stakingsgeschiedenis eruit?

Staken is het georganiseerd en tijdelijk neerleggen van de werkzaamheden door arbeiders om druk te zetten op werkgevers zodat zij de eisen van de werknemers inwilligen. Sinds het staken in Nederland gangbaar werd na de Franse Tijd, kwamen in ons land vier verschillende soorten stakingen voor.

Als eerste bestaat er de klassieke staking, waarbij het werk wordt neergelegd tot de eisen zijn ingewilligd. Als tweede bestaat de gedeeltelijke staking, waarbij een afdeling binnen een bedrijf staakt voor de belangen van alle afdelingen. Ten derde is er de estafettestaking, waarbij er in één beroepsgroep afwisselend op een andere plaats gestaakt wordt (bijvoorbeeld door politie in verschillende gemeenten). Ten slotte is er de proteststaking, waarbij het werk voor korte tijd wordt neergelegd als statement.


De geschiedenis van Nederlandse stakingen begint in 1811. In dat jaar werd Napoleons Code Pénal ingevoerd in Nederland met daarin een verbod op stakingen. Op basis van dit verbod konden stakers worden gestraft door de overheid.

Desondanks vonden tussen 1820 en 1830 diverse stakingen plaats. Zo legden bouwvakkers hun werkzaamheden aan het Noord-Hollands Kanaal in 1823 neer. De arbeiders die hiervoor waren ingehuurd, vonden dat zij slecht betaald werden door hun aannemer Gerrit Huysknens. Zij zagen zich hierom genoodzaakt door middel van bedelen en stropen hun rantsoen aan te vullen.

Uit woede over de ontoereikende compensatie die bouwvakkers ontvingen voor hun arbeid, verzamelde zich een woedende menigte bij Huyskens’ keet. Terwijl vanuit de mensenmassa werd gezwaaid met rode vlaggen, dreigden de boze arbeiders Huyskens hardhandig uit zijn schuilplaats te halen.

Huyskens schoot daarop twee mannen dood die zijn keet probeerden binnen te dringen. De ontsteltenis maakte plaats voor woede en Huyskens werd door de menigte gedood. Dergelijke stakingen met veel geweld en een slechte afloop waren destijds niet ongewoon: autoriteiten kregen namelijk de opdracht om op te treden wanneer de rode vlaggen in zicht waren.

De escalatie en het bijkomende geweld dat werd gebruikt bij stakingen, zette de vakbonden in een kwaad daglicht. Tegen het begin van de twintigste eeuw vonden daarom veranderingen plaats met betrekking tot de organisatie van grootscheepse vakbondsacties. Door middel van een efficiëntere organisatie en strakke regie hoopten de bonden beter voor de dag te komen.

Spoorwegstaking van 1903
In 1872 werd het stakingsverbod opgeheven. Vakbonden kregen hierdoor meer ruimte om het werk demonstratief neer te leggen.

Een belangrijke staking na de opheffing van het stakingsverbod, was de spoorwegstaking in 1903. De staking ontstond door een conflict tussen twee havenbedrijven, waarvan er één in een vakbond georganiseerd was en de ander niet. In de Amsterdamse haven weigerden arbeiders die aangesloten waren bij de vakbond samen te werken met hun niet-aangesloten vakbroeders. Werknemers die zich wél bij een bond hadden aangesloten, hoopten op deze manier erkenning voor hun vakbond af te dwingen.

De staking verspreidde zich in rap tempo over het gehele Amsterdamse havengebied. Uit solidariteit weigerden ook spoorwegmedewerkers hun ladingen in de haven te lossen. De spoorwegbazen vreesden voor hun omzet en willigden binnen enkele dagen de eisen van hun arbeiders in. In navolging van de spoorwegen gaven ook de havenbedrijven toe.

 

Het succes van de staking bleek echter van korte duur. De regering zag de stakingen met lede ogen toe en besloot een wetsvoorstel te maken waarin het staken voor ambtenaren en spoorwegpersoneel strafbaar werd gesteld. De arbeiders waren in shock. Het Comité van Verweer werd opgericht waarin alle soorten arbeiders verenigd werden. Twee stakingen van het Comité liepen op niets uit, grote hoeveelheden arbeiders gingen namelijk gewoon aan het werk. Zo’n tien procent van spoormedewerkers werd ontslagen en kon daarna amper een baan vinden. De staking begon zo hoopgevend, maar eindigde in een compleet fiasco.Stakende arbeiders blokkeren de toegangspoort tot de Rotterdamse haven in 1983.


Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog werd volop gestaakt in Nederland. Een bekend voorbeeld hiervan is de Amsterdamse Februaristaking van 1941, waarbij Nederlanders voor het eerst op grote schaal in verzet kwamen tegen de Duitse bezetting en de bijbehorende Jodenvervolging.

Een ander beroemd voorbeeld van een staking tijdens de Tweede Wereldoorlog was de Spoorwegstaking van 17 september 1944. Deze acties kwamen op gang nadat de verbannen Nederlandse regering op Radio Oranje het personeel van de Nederlandse Spoorwegen had opgeroepen te staken, ter ondersteuning van de geallieerde luchtlanding bij Operatie Market Garden. Zo’n dertigduizend medewerkers gaven gehoor aan de oproep en gingen in staking, waardoor het Nederlandse spoorverkeer plat kwam te liggen.


In de jaren na de Tweede Wereldoorlog veranderde het staken. De meeste vakbonden werkten voor het ‘nationaal belang’ tijdens de wederopbouw en door de vakbond uitgeroepen stakingen kwamen bijna niet meer voor. In deze periode brokkelde de macht van de vakbonden ook steeds verder af, totdat ze van koers veranderden in de jaren zeventig. Tegenwoordig zijn de vakbonden veel meer betrokken. Zo werden in 2017 acht van de tien stakingen uitgeroepen door een vakbond.

Ter illustratie: in de periode 1960-1966 was maar liefst 97% van de stakingen spontaan in plaats van door de vakbond georganiseerd. Vanaf de jaren ’70 waren de vakbonden meer betrokken bij diverse politieke stakingen, om betere cao’s en arbeidsvoorwaarden te bewerkstelligen. 

Erkenning van het Nederlandse stakingsrecht
In 1961 ondertekende Nederland het Europees Sociaal Handvest. Hierin stond onder andere beschreven dat het stakingsrecht gold voor alle werknemers. Nederland kende echter geen stakingsrecht: zo was het staken voor ambtenaren en spoorwegmedewerkers nog altijd strafbaar. Deze dubbele houding was controversieel, tot het stakingsverbod voor ambtenaren en spoorwegmedewerkers in 1979 uiteindelijk werd afgeschaft.


In de loop der jaren heeft de staking zich aldus bewezen als een effectief drukmiddel van werknemers om misstanden op de werkvloer aan de kaak te stellen. Niet voor niets hebben in de afgelopen twee eeuwen ruim 16.000 stakingen plaatsgevonden in Nederland. Deze demonstraties dienden als gelegenheid om actie te voeren voor een brede waaier aan doeleinden: van loonsverhoging tot aan vrije dagen en de lengte van werkdagen. 

 

Tijdlijn

Tussen 1820 en 1830


De geschiedenis van Nederlandse stakingen begint in 1811. In dat jaar werd Napoleons Code Pénal ingevoerd in Nederland met daarin een verbod op stakingen. Op basis van dit verbod konden stakers worden gestraft door de overheid.

Desondanks vonden tussen 1820 en 1830 diverse stakingen plaats. Zo legden bouwvakkers hun werkzaamheden aan het Noord-Hollands Kanaal in 1823 neer. De arbeiders die hiervoor waren ingehuurd, vonden dat zij slecht betaald werden door hun aannemer Gerrit Huysknens. Zij zagen zich hierom genoodzaakt door middel van bedelen en stropen hun rantsoen aan te vullen.

Uit woede over de ontoereikende compensatie die bouwvakkers ontvingen voor hun arbeid, verzamelde zich een woedende menigte bij Huyskens’ keet. Terwijl vanuit de mensenmassa werd gezwaaid met rode vlaggen, dreigden de boze arbeiders Huyskens hardhandig uit zijn schuilplaats te halen.

Huyskens schoot daarop twee mannen dood die zijn keet probeerden binnen te dringen. De ontsteltenis maakte plaats voor woede en Huyskens werd door de menigte gedood. Dergelijke stakingen met veel geweld en een slechte afloop waren destijds niet ongewoon: autoriteiten kregen namelijk de opdracht om op te treden wanneer de rode vlaggen in zicht waren.

De escalatie en het bijkomende geweld dat werd gebruikt bij stakingen, zette de vakbonden in een kwaad daglicht. Tegen het begin van de twintigste eeuw vonden daarom veranderingen plaats met betrekking tot de organisatie van grootscheepse vakbondsacties. Door middel van een efficiëntere organisatie en strakke regie hoopten de bonden beter voor de dag te komen.

 

De grote spoorwegstaking van 1903

Toen sommige bedrijven in 1902 wilden dat hun werknemers zich organiseerden in vakbonden waren er andere bedrijven die dat hun werknemers juist verboden. Zo moesten de arbeiders van het Nederlandse handelsbedrijf Wilhelm Muller & Co zich organiseren, terwijl de werknemers van het havenbedrijf Blauwhoedenveem dit juist niet mochten. In januari van 1903 weigerden arbeiders van Muller & Co om samen te werken met de ongeorganiseerde arbeiders van Blauwhoedenveem. Op 13 januari 1903 werd er tijdens een vergadering van transportarbeiders zelfs een boycot tegen het bedrijf Blauwhoedenveen uitgesproken. Ook de spoorwegensector begon zich ermee te bemoeien uit solidariteit voor de havenarbeiders en de boycot groeide uit tot een landelijke staking waarbij onder andere alle treinstations van Amsterdam onbruikbaar waren. De staking had uiteindelijk zin; de arbeiders mochten zich bij een vakbond inschrijven en het ingehouden loon van tijdens de staking werd uitbetaald.


In Nederland werd in de 19e eeuw minder gestaakt dan in de ons omringende landen. in Tussen 1811 en 1872 gold een stakingsverbod, al betekende dit niet dat stakingen niet voorkwamen. Symbool van 19e eeuwse stakingen waren de rode vlaggen die door stakers werd gevoerd, soms in de vorm van zakdoeken. Hiermee werden collega’s aangemoedigd mee te doen. De kleur rood zou later uitgroeien tot de kleur van het socialisme. De dreiging van een socialistische omwenteling speelde op de achtergrond een grote rol bij de spoorwegstakingen van 1903.

Geleidelijk aan werd er ook in Nederland meer gestaakt. Zo was er in 1902 bijvoorbeeld een grote staking van Twentse textielarbeiders. Een cruciale staking vond plaats in 1903. Eigenlijk was het een reeks stakingen die gezamenlijk bekend zouden komen te staan als de spoorwegstakingen van 1903. Aanleiding van de staking was een conflict in de Amsterdamse haven tussen de “georganiseerde” werknemers van een havenbedrijf versus de niet georganiseerde van een ander havenbedrijf. Hoewel vakbondslidmaatschap in het hele havengebied verplicht was, was dat de medewerkers van havenbedrijf Blauwhoedenveem verboden. De werknemers van wel georganiseerde havenbedrijven weigerden daarom goederen aan Blauwhoedenveem af te geven. De zaak escaleerde: weigerende medewerkers werden ontslagen en vervangen, maar bootwerkers weigerden op hun beurt om met de nieuw aangestelde werknemers samen te werken.

Uiteindelijk spreidde de staking zich uit over het hele Amsterdamse havengebied en raakten ook de spoorwegen betrokken. Hiervan toonden sommige arbeiders zich solidair met de stakers en legden eveneens het werk neer. De werkgevers gaven al snel toe aan de eisen van stakers, om meer omzetderving te voorkomen. Maar het kabinet Kuyper was door de gang van zaken zeer ontstemd en greep in. Om het revolutionaire elan de kop in te drukken werd het ambtenaren en werknemers van onder andere spoorwegmaatschappijen voortaan verboden te staken. Dit ontlokte een felle reactie: niet alleen legden spoorwegarbeiders het werk neer, veel arbeiders in andere sectoren deden hetzelfde.

De spoorwegstaking werd echter hardhandig de kop ingedrukt. Het leger werd ingezet en duizenden spoorwegarbeiders werden ontslagen, waarna ze amper een baan konden vinden. Probleem aan de kant van de stakers was dat niet iedereen binnen een sector hieraan meedeed. Ook sommige spoorwegarbeiders werkten gewoon door. Hoewel de spoorwegstakingen van 1903 dus in feite een fiasco werden, leidden zij uiteindelijk wel tot betere samenwerking van de diverse vakbonden en een effectievere inzet van het stakingsmiddel. Een belangrijke stap hiertoe werd gezet in 1906 met het oprichten van de vakcentrale Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV).

 

Sigarenmakersstaking 1913



Centraal in de conflicten stond de tabaksindustrie, met name die van sigaren. Het conflict was al eerder begonnen maar bereikte in 1913 haar hoogtepunt. Van januari tot mei lag de complete Nederlandse tabaksindustrie stil door dit conflict. In die tijd was de sigarenfabricage nog amper gemechaniseerd. Het loon van de sigarenmakers was daarom een belangrijke factor bij de totale loonkosten.

Bijzonder aan deze stakingen was dat de vier gezamenlijke vakbonden – katholiek, protestants, sociaaldemocratisch en ‘vrij’ - ze steunden en dat er sprake was van een gemeenschappelijk programma dat als basis diende voor de onderhandelingen. De vakbonden eisten afschaffing van de huisindustrie, een tien-urige werkdag, een vrije zaterdagmiddag en een landelijk loontarief. De werkgevers accepteerden uiteindelijk de voorgestelde landelijke regeling van het loon in een cao. De gang naar een meer effectieve vakbeweging was al eerder ingezet. Nederland kreeg in deze periode kort vóór de Eerste Wereldoorlog een moderne, gecentraliseerde vakbeweging die op nationaal niveau steeds meer in te brengen kreeg in de maatschappelijke verhoudingen.

 

1919


Centrale Bond Transportarbeiders. Deze bond was in 1918 ontstaan uit een fusie van vijf kleinere bonden.
In veel opzichten was de periode van na de Eerste Wereldoorlog tot midden jaren twintig ongeëvenaard. Hoewel er toen veel minder werknemers waren dan tegenwoordig, gingen er nooit zoveel werkdagen door stakingen verloren als toen. De top lag in 1924. Ook het aantal geschillen in deze periode ligt nog altijd op recordhoogte. 

De arbeidsconflicten speelden zich af in een tijd van ongekende economische groei, die pas aan het einde van de jaren twintig stagneerde. Er werd onder meer gestreden om betere cao-afspraken en de invoering van de achturige werkdag: deze zou uiteindelijk op 11 juli 1919 worden ingevoerd. In 1920 werd er massaal gestaakt door arbeiders in de transportsector. In 1923 en 1924 waren er omvangrijke stakingen in de Twentse textielsector Textielstakingen. In de eerste helft van de jaren dertig kromp de economie. Zoals vaker bij conjuncturele neergang werd er toen aanmerkelijk minder gestaakt, behalve in 1932.

1940


Stakingen waren verboden door de Duitse bezetter. Toch zijn er enkele grote stakingen geweest, in 1941, 1943 en 1944. De bekendste is de nog altijd herdachte Februaristaking van 1941. Deze staking, die twee dagen duurde, was gericht tegen de Jodenvervolging en werd georganiseerd door de CPN (Communistische Partij van Nederland). Zij begon in Amsterdam, maar bereikte ook andere steden als Utrecht en Hilversum.

De staking begon bij de Amsterdamse trams, maar werd al snel algemeen. De bezetter greep hard in. Er vielen negen doden en 24 zwaargewonden, en talloze stakers werden gevangengenomen. Na afloop van de twee stakingsdagen opende de bezetter de jacht op CPN-leden. Hierbij werd onder meer de Joodse communist Leendert Schijveschuurder opgepakt. Hij zou de eerste Nederlander worden die door de bezetter werd gefusilleerd.


De April-meistaking van 1943 was vooral gericht tegen de gedwongen arbeidsinzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. De bezetter doodden bij deze staking ruim 200 mensen. Het was het meest massale protest van bezet Europa en misschien wel de grootste staking uit de Nederlandse geschiedenis. De aanleiding voor de spontane landelijke staking was de bekendmaking op 29 april 1943 dat Nederlandse oud-militairen die gevochten hadden in 1940 zich moesten melden om in Duitsland te gaan werken. In totaal zouden 240 duizend mannen worden opgeroepen.

De staking werd georganiseerd vanuit machinefabriek Stork in Hengelo. Stakingsleider was Jan Berend Vlam, die direct voor zijn actie acht maanden in een interneringskamp had gezeten. Een sleutelrol werd vervuld door een telefoniste van Stork, verzetsstrijder Femy Efftink. Zij belde met alle contacten die zij als telefoniste had met het verzoek om ook mee te doen. Uiteindelijk legden naar schatting 400 duizend mensen het werk neer. Onder de stakers bevonden zich allerlei soorten werkenden: mijnwerkers, fabrieksarbeiders en boeren. Boeren leverden melk rechtstreeks aan de consument of spoelden deze weg in plaats van aan de zuivelfabriek te leveren.

De bezetter reageerden meedogenloos. Er werd op samenscholende groepen geschoten en willekeurig opgepakte stakers werden geëxecuteerd. Uiteindelijk brak dit binnen vijf dagen de staking. Desondanks wordt deze gezien als een keerpunt. De anti-Duitse stemming nam toe en het verzet groeide. Tot teleurstelling van de stakers waren de treinen door blijven rijden, ondanks enkele acties op locale stations. De NS zou het vervoer richting concentratiekampen lang loyaal blijven uitvoeren, evenals dat van Nederlandse dwangarbeiders, Duitse militairen en oorlogsmaterieel. Een jaar later kwam het NS-personeel wel tegen een en ander in het geweer.


In tegenstelling tot de April-meistaking werd de treinstaking van 1944 gecoördineerd door de Nederlandse regering in ballingschap. Na een oproep via Radio Oranje legden 30 duizend spoorwegmedewerkers het werk neer. Het begin van de staking viel samen met Operatie Market Garden, een uiteindelijk mislukte actie van de Geallieerden om de grote rivieren in Nederland over te steken.

Ook over het effect van de treinstaking wordt door historici niet gunstig geoordeeld. De staking, die alleen in Friesland en het westen van het land volledig was, duurde acht maanden. Daarmee ontstond een probleem om de vele monden van de stakers en hun gezinnen te voeden en in hun levensonderhoud te voorzien. Uiteindelijk werd de algehele voedselvoorziening van het westen van Nederland een belangrijke schaduwzijde van de actie. De hongerwinter van 1944 / 1945 is volgens historici in belangrijke mate te wijten aan logistieke problemen ten gevolge van de treinstaking.

 

De Februaristaking 1941


Op 25 en 26 februari 1941 staakten Nederlanders in Amsterdam, Utrecht, Haarlem, Hilversum en omstreken tegen de Duitse bezetting van Nederland. Een van de aanleidingen voor de staking waren de eerste razzia’s die de Duitsers uitvoerden in Amsterdam. De CPN (Communistische Partij Nederland) had al plannen voor een staking in de metaalsector tegen het in Duitsland laten werken van Nederlandse arbeiders, maar die bleek niet meer nodig toen de Duitsers toezegden geen Nederlandse metaalarbeiders in Duitsland te laten werken. Na de razzia’s in Amsterdam besloot de CPN de stakingen toch te organiseren uit woede voor de behandeling van de joden. De communisten deelden pamfletten uit en probeerden zo veel mogelijk arbeiders te laten staken. De Duitsers besloten de stakingen meteen te vergelden door deelnemende gemeentes enorme boetes op te leggen en de organisatoren te fusilleren. Bij de staking kwamen negen personen om het leven, maar dit was niet de laatste keer dat er tegen de Duitsers werd gedemonstreerd.

 

De spoorwegstaking van 1944


In september 1944 riep de Nederlandse regering in ballingschap via Radio Oranje op tot een spoorwegstaking. De staking viel samen met operation Market Garden waarbij Nederland door de geallieerden zou worden bevrijd. Zo’n 30.000 medewerkers van de Nederlandse Spoorwegen gaven gehoor aan de oproep van de Nederlandse regering. Het doel val deze staking was het stopzetten van de Duitse toevoer van goederen, wapens en munitie. Een zeer nadelige bijkomstigheid was dat grote delen van het land zonder voedsel kwamen te zitten, waardoor de hongerwinter uitbrak. De staking duurde van september 1944 tot de bevrijding in mei 1945.

 

1946


In 1946 waren er een aantal stakingen om politieke redenen. Bijvoorbeeld tegen de zogeheten politionele acties- de dekolonisatieoorlog - in Nederlands-Indië en tegen het lossen van sinaasappelen uit het Spanje van Franco. Maar er waren ook veel niet-politieke stakingen. Bijvoorbeeld in de havens van Rotterdam, Amsterdam en Vlissingen, en bij het Haagse trambedrijf. Het aantal geschillen in 1946 en 1947 was het grootste in de naoorlogse geschiedenis.

Een van de redenen waarom er tegen de politionele acties werd gestaakt was dat de regering hiervoor massaal dienstplichtigen rekruteerde. De enige Nederlandse partij die het Indonesische onafhankelijkheidsstreven steunde, de CPN, riep daarop een demonstratie uit. De demonstratie liep uit de hand: er viel één dode en vele gewonden. Hierop braken her en der in het land groote en wilde stakingen uit.

De stakingen betroffen onder meer de Amsterdamse trams en de stadsreiniging, fabrieken van Fokker, Werkspoor en de Zaandamse levensmiddelenindustrie. Na de stakingen in Amsterdam en Zaandam werd ook gestaakt in fabrieken en bedrijven in Friesland, Groningen, Twente en op het Noord-Hollandse plateland. Er werden massabetogingen gehouden, waarop de politie charges deed. Grote man van de betogingen was het Amsterdams CPN-raadslid Henk Gortzak. De onvrede was echter breder dan alleen onder communisten: van de Nederlanders was ruim 40 procent tegen de politionele acties. De betogingen ten spijt gingen deze gewoon door. Uiteindelijk zouden 100 duizend dienstplichtigen naar Indonesië worden gestuurd. In december 1949 droeg Nederland de soevereiniteit over aan Indonesië en kwam er een einde aan het Nederlandse koloniale bewind in Nederlands-Indië.

 

1960


Na de Tweede Wereldoorlog brak een periode van ongekende groei aan. Groeicijfers van meer dan 5 procent werden regelmatig gehaald. Ter illustratie: na 1973, toen aan de periode van voorspoed een einde kwam, werd een groei van meer dan 5 procent alleen nog gehaald in 2021, toen de Nederlandse economie terugveerde na de corona-gerelateerde krimp. De sterke naoorlogse groei ging gepaard met grote arbeidstekorten.

Tijdens de wederopbouwjaren tot aan 1960 werd door de regering een geleide loonpolitiek gevoerd. De overheid trachtte hiermee de loonontwikkeling gematigd te houden. De vakbonden steunden deze politiek en waren terughoudend met acties. Dit werd echter niet door alle werknemers gesteund en in 1960 werd er voor het eerst na de oorlog weer behoorlijk veel gestaakt: het aantal verloren arbeidsdagen was het hoogst sinds 1946. Met name het aantal werknemers dat bij stakingen betrokken was, springt er nog altijd uit. Absoluut gezien staat 1960 qua aantal stakers op de zevende plek. Afgezet tegen de werkzame beroepsbevolking staat 1960 op de zesde plek. De belangrijkste staking vond dat jaar plaats in de bouw.

Ook in de jaren zestig bleven de vakbonden terughoudend. In de periode 1960-1966 was maar liefst 97 procent van de stakingen spontaan in plaats van door een vakbond georganiseerd. Tegenwoordig is dit heel anders. In 2017 werden acht van de tien stakingen uitgeroepen door een vakbond. De vakbonden stelden hun beleid in de jaren zeventig bij. Qua ledenaantallen bereikten de vakbonden in die jaren hun hoogtepunt.

In 1961 ondertekende Nederland het Europees Sociaal Handvest. Hierin stond onder andere beschreven dat het stakingsrecht gold voor alle werknemers. In Nederland bleef het staken voor ambtenaren en spoorwegmedewerkers echter tot nader order strafbaar.

 

1970


De meeste stakingen in de jaren zestig werden niet georganiseerd door vakbonden. Daar kwam begin jaren zeventig verandering in. Net als in 1960 waren er behoorlijk wat stakers in 1970. Absoluut gezien zelfs meer, relatief wat minder. Na de lange periode van economische voorspoed eisten werknemers hun deel van de groter geworden koek op en stelden de vakbonden hun koers bij.

Vanaf de jaren zestig waren er massaal buitenlandse arbeiders naar Nederland gekomen. Tegelijkertijd werkten tienduizenden Nederlandse arbeiders vanwege hogere lonen in Duitsland. De gastarbeiders in Nederland staakten soms tegen slechte arbeidsomstandigheden. Zo staakten in 1970 veel Joegoslaven. Verder gingen in Rotterdam de haven- en metaalarbeiders massaal in staking. Een andere grote staking vond plaats bij Werkspoor in Amsterdam. De Rotterdamse havenstaking ging overigens nog grotendeels buiten de vakbonden om. De werknemers waren onder meer verbolgen op de zogenaamde koppelbazen. Deze ronselden door het hele land personeel, dat vaak meer betaald kreeg dan ervaren havenarbeiders. De reguliere arbeiders wilden meer en waren niet gauw tevreden: een door een bond bereikt akkoord werd terzijde geschoven. Na drie weken kwam aan de staking een einde toen de bonden een beter akkoord in de wacht sleepten.

Er werd ook nog gestaakt tegen een door de regering ingestelde loonmaatregel. Deze was er opgericht de loonontwikkeling, die mede dankzij de stakingen verder dreigde te ontsporen, te beteugelen. Dit keer zaten de bonden er bovenop. Een miljoen werknemers deed mee aan een 1-uursstaking, maar het mocht niet baten: de loonmaatregel ging door. Achteraf bezien was de geleide loonpolitiek in de jaren 1945-1960 wellicht te strak: er werd veel zwart uitbetaalt. In de periode hierna liep de loonontwikkeling echter uit de hand en begon de Nederlandse industrie zich uit de markt te prijzen, met fabriekssluitingen tot gevolg zoals in de textielindustrie. Wat hierbij ook speelde, is dat de internationale concurrentie groter werd, mede door het slechten van allerlei handelsbelemmeringen.

 

1979


De vroege jaren tachtig waren een tijd van grote sociale onrust. De economie was op een veel lager groeipad terechtgekomen en de regering was de weg ingeslagen van kostenbesparing en versobering. Er werd in dat tijdvak veel gedemonstreerd tegen de regering en soms ook gestaakt. Stakingen door ambtenaren en spoorwegpersoneel waren in 1979 gelegaliseerd. Begin jaren tachtig kwamen de grote stakingen uit deze hoek: in 1980 van het onderwijspersoneel en in 1983 van de ambtenaren. Bij de stakingen in het onderwijs stond behoud van werkgelegenheid centraal. Bij de stakingen onder ambtenaren ging het om een voornemen van het no nonsense-kabinet Lubbers I om 3,5 procent te korten op hun salarissen.

Veel demonstraties die in die jaren werden gehouden werden iconisch. De demonstratie tegen kruisraketten in 1983 kende 550 duizend deelnemers en was daarmee de grootste demonstratie in Nederland ooit. Politiek en arbeidskwesties waren in die tijd niet erg gescheiden: vakbond FNV was een van de organisatoren van de demonstratie. Legendarisch werd de toenmalige vicevoorzitter van de NKV Herman Bode door de woorden die hij in 1980 gebruikte bij een demonstratie tegen ingrijpen in de cao’s en het ontkoppelen van lonen en uitkeringen: “Willen we naar de Dam, dan gaan we naar de Dam”. Een massa van 15.000 demonstranten liep vervolgens van de RAI in Amsterdam naar de Dam. Het NKV was een van oorsprong katholieke vakbond die spoedig daarna zou opgaan in de FNV.

De organisatiegraad was in die jaren vrij hoog: gedeeld door de werkzame beroepsbevolking waren er nooit meer vakbondsleden als in 1978. De stakingsstatistieken over de jaren 1979-1993 zijn overigens niet heel opzienbarend. Belangrijkste uitschieter is het aantal stakers in 1982: over de jaren 1901-2022 staat dit op de negende plek. Afgezet tegen de werkzame beroepsbevolking staat 1982 op plek vijftien. Het aantal geschillen kwam in 1979 uit op 55. Dit is historisch gezien weliswaar niet heel hoog, maar na 1979 werd dit niet meer geëvenaard.

 

1995


In 1995 waren er niet heel veel geschillen, maar was wel één heel grote staking: in de bouw. Met name vanwege de bouwstaking gingen er in 1995 bijna 700 duizend arbeidsdagen verloren. Hiermee vormt 1995 de grote naoorlogse uitzondering. Na de jaren dertig van de twintigste eeuw is zo’n groot verlies aan arbeidsdagen verder nooit meer voorgekomen.

In de bouw wordt zowel nationaal als internationaal vaker gestaakt dan in andere bedrijfstakken. In 1995 ging het onder meer om loonsverhoging, ziektedagen en de afbouw van een regeling voor vervroegde uittreding. Zo’n 35 duizend werknemers legden drie weken lang het werk neer. Stakende stukadoors gingen zelfs nog langer door, in de strijd voor een eigen cao.

 

2017


In 2017 kwam een einde aan een lange periode van relatieve arbeidsrust. Het jaar telde de meeste stakingen sinds 1988. Het aantal stakingsdagen was het hoogst sinds 1995. Het aantal bij stakingen betrokken werknemers was zelfs een absoluut record. Dit record blijft staan als je het afzet tegen de werkzame beroepsbevolking; het zou alleen twee jaar later al worden doorbroken. Een trend die in 2017 zichtbaar werd is die van de kortdurende stakingen: het aantal bij stakingen betrokken werknemers was in 2017 (en in 2019) relatief hoog, maar het aantal verloren arbeidsdagen is historisch gezien gemiddeld.

Dat er weer meer werd gestaakt kan samenhangen met de opgaande conjunctuur. In de regel wordt er gestaakt als de economie een stijgende lijn vertoont, de prijzen stijgen, maar de lonen hierbij achterblijven. In 2017 werd het meest gestaakt in de industrie en in de vervoerssector. Dat er werd gestaakt hing dat jaar meestal samen met een cao-conflict of een loonconflict.

 

2019



In 2019 was het hoogste aantal werknemers ooit (in de jaren 1901-2022) betrokken bij stakingen. Ook afgezet tegen de werkzame beroepsbevolking was dit een record. Er werd onder andere massaal gestaakt door werknemers in het onderwijs en de zorg. Dit zijn bedrijfstakken met heel veel werknemers. Van alle stakers in 2019 kwam 90 procent uit onderwijs en zorg. Daarnaast was er in 2019 een grote landelijke pensioenstaking, waarbij werknemers van verschillende bedrijfstakken betrokken waren. Zo werd er ook gestaakt in het openbaar vervoer. Het verlies aan arbeidsdagen was in 2019 overigens gemiddeld: in de jaren twintig van de vorige eeuw lag dit veel hoger.

 

Huidige werkstakingen 


In 2025 waren er 23 werkstakingen. Dat zijn er 13 minder dan in 2024. De stakingen duurden wel langer, waardoor er meer werkdagen verloren gingen. In 2025 waren dit er bijna 60 duizend, ruim 6 duizend meer dan in 2024.

Na een piek in 2023 met 52 werkstakingen daalt het aantal stakingen nu voor het tweede jaar op rij. Daarmee ligt het aantal stakingen weer op het gemiddelde van deze eeuw. Tussen 1999 en 2025 waren er gemiddeld 24 stakingen per jaar.


Jaartal - aantal werkstakingen
1999 24
2000 23
2001 16
2002 16
2003 14
2004 12
2005 28
2006 31
2007 20
2008 21
2009 25
2010 21
2011 17
2012 18
2013 24
2014 25
2015 27
2016 25
2017 32
2018 28
2019 26
2020 9
2021 22
2022 33
2023 52
2024 36
2025 23

In 2025 waren ruim 10 duizend werknemers bij de stakingen betrokken, een halvering ten opzichte van 2024. Ondanks dat er minder stakingen en betrokken werknemers waren, nam het aantal verloren werkdagen juist toe. Dat komt doordat de stakingen in 2025 relatief lang duurden; in tegenstelling tot 2024 duurde geen enkele werkstaking korter dan één werkdag.


Meeste stakingen in de industrie
In de industrie werd met 10 stakingen het vaakst gestaakt. Bij de stakingen in de handel waren de meeste werknemers betrokken: ruim 4 duizend, terwijl dit er in de industrie nog geen duizend waren. In de handel leidde dit daardoor ook tot relatief veel verloren werktijd; namelijk 17 duizend dagen. In de bedrijfstak vervoer en opslag waren er 5 stakingen. Daarbij waren 2 duizend werknemers betrokken en gingen ruim 6 duizend werkdagen verloren.

De grootste staking van het jaar vond plaats in het onderwijs. Met ruim 28 duizend verloren werkdagen was deze staking goed voor bijna de helft van het totaal in 2025. Omdat dit een estafettestaking was, waren er relatief weinig werknemers bij betrokken, namelijk 2 duizend.


Net als de afgelopen drie jaar is er het vaakst gestaakt voor de totale cao; in 2025 bij 10 van de 23 stakingen. Daarnaast hadden 4 stakingen te maken met loonkwesties en 4 met andere oorzaken. De staking in het onderwijs was een reactie op aangekondigde bezuinigingen van de overheid.


In 2025 werden 63 andersoortige werknemersacties gevoerd. Dit zijn georganiseerde acties waarbij geen werkuren verloren gaan, zoals de productie terugschroeven, manifestaties of buttons dragen. Net als bij de stakingen kwamen dergelijke acties het vaakst voor in de industrie, met 17 acties.

Van alle acties waren er 27 uit onvrede over de totale cao, waarmee dit de meest genoemde reden was om in actie te komen. Dat is naar verhouding minder vaak dan in 2023. Toen hadden 42 van in totaal 51 acties met de totale cao te maken.


Werknemers waren in 2025 tevredener met hun cao en hun salaris dan in de afgelopen jaren. Dit blijkt uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) van het CBS en TNO. In 2025 zei 83 procent van de werknemers (heel) tevreden te zijn met hun cao en 80 procent (heel) tevreden te zijn met hun salaris. Dit was in 2022 nog respectievelijk 77 en 74 procent.


In het onderwijs waren werknemers het vaakst tevreden over de cao (92 procent) en in de informatie en communicatie het minst vaak (70 procent). Tevredenheid met het salaris was in de financiële dienstverlening het hoogst (91 procent) en het laagst in de handel, vervoer en horeca (74 procent). In het openbaar bestuur was een relatief groot deel van de werknemers tevreden over zowel hun cao als hun salaris (beide 90 procent).

 

Recente stakingen


In september 2026 vonden meerdere stakingen plaats in Nederland. Zo legden medewerkers van het openbaar vervoer op 9 september het werk neer voor 24 uur, waardoor treinen, bussen, trams en metro’s grotendeels stil lagen. Deze actie werd georganiseerd door vakbond FNV uit protest tegen geplande bezuinigingen op sociale zekerheid, zoals verkorting van de WW-uitkering en versobering van de WIA-uitkering
Daarnaast waren er estafettestakingen in de metaal- en bouwsector van 4 tot 11 september, waarbij duizenden werknemers hun werk neerlegden om te protesteren tegen de afbraak van het sociale vangnet

De belangrijkste redenen voor stakingen zijn:

Protest tegen bezuinigingen op sociale zekerheid en pensioenen
Onvrede over cao’s, loon en arbeidsvoorwaarden
Specifieke sectorale problemen, zoals werkdruk in het onderwijs of arbeidsomstandigheden in de industrie

Historisch gezien waren stakingen in Nederland vroeger frequenter en langduriger. In 1901 waren er 122 stakingen, en in 1919 zelfs 649. In de afgelopen decennia is het aantal stakingen relatief laag gebleven, met een gemiddelde van 24 per jaar tussen 1999 en 2025

In 2023 werd het hoogste aantal stakingen in meer dan vijftig jaar geregistreerd: 52 stakingen, vooral in het onderwijs en de zorg

In 2025 waren er 23 stakingen, waarbij ruim 10.000 werknemers betrokken waren en bijna 60.000 werkdagen verloren gingen

Industrie: meest gestaakt, met 10 stakingen in 2025

Handel: relatief veel werknemers betrokken, met 17.000 verloren werkdagen

Vervoer en opslag: 5 stakingen, 2.000 werknemers betrokken, ruim 6.000 verloren werkdagen

Onderwijs: grootste staking van 2025, met 28.000 verloren werkdagen, vaak in de vorm van estafettestakingen


Vakbonden spelen een centrale rol bij stakingen. In 2023 was 15% van de werknemers lid van een vakbond, wat neerkomt op bijna 1,3 miljoen mensen De FNV, CNV en VCP zijn de belangrijkste bonden die stakingen organiseren bij nationale acties tegen kabinetsplannen.

Conclusie
Stakingen in Nederland zijn een belangrijk instrument voor werknemers om druk uit te oefenen op de overheid en werkgevers, vooral bij bezuinigingen op sociale zekerheid en arbeidsvoorwaarden. Hoewel het aantal stakingen de laatste jaren relatief laag is, kunnen ze aanzienlijke impact hebben op het openbaar vervoer, de industrie en andere sectoren, en leiden tot duizenden verloren werkdagen. Recente acties in 2026 tonen aan dat stakingen nog steeds een effectief middel zijn om aandacht te vragen voor sociale en economische kwesties
www.rtl.nl
www.rtl.nl
+2
.